بازگشت به اخبار موسیقی ایران
تنبک

تنبک ساز دلنشین ایرانی

تنبک ساز کوبه ای ایرانی

تنبک (تمبک، دمبک، دنبک یا ضَرب) یکی از سازهای کوبه‌ای ایرانی است. این ساز پوستی، از نظر سازشناسی جزء طبل‌های جام‌شکل محسوب می‌شود که از این خانواده می‌توان به سازهای مشابه مانند داربوکا در کشورهای عربی و ترکیه و همچنین زیربغلی در افغانستان اشاره کرد.

این ساز به لحاظ شکل، شبیه دربوکا ساز عربی است ولی از نظر صدا بسیار متفاوت از آن است. اگرچه دربوکا امروزه در غرب بسیار محبوب شده است ولی متاسفانه تبلیغاتی که ما برای ساز مشابه و ایرانی آن،تمبک کرده ایم بسیار کمرنگ بوده است و در مقایسه با دربوکا کم کاری را برای این ساز ملی به ارمغان آورده ایم.

در گذشته این ساز با نام های دمبلک و سپس دمبک شناخته میشد. تنبک در عصر ما پیشرفت اساسی داشته است که بخشی از آن بخاطر کوشش کسانی مانند استاد حسین تهرانی است

 

تنبک

 

پیشینه تنبک

قدمت این ساز که در زمان پهلوی با نام‌های دمبلک و تنبور به پیش از اسلام می‌رسد وبه همین دلیل نظر دکتر معین دمبک صورت دگرگون‌شدهٔ همین نام است.تنبک در چند دههٔ اخیر پیشرفت چشم‌گیری کرده و به عنوان سازی تکنواز و مستقل مطرح شده است. این پیشرفت بخاطر تلاش فراوان استادان این ساز است، که در این میان نقش استاد فقید حسین تهرانی به قدری پراهمیت دارد که می‌توان از او به‌عنوان پدر تنبک نوازی نوین ایران یاد کرد.

 

استادحسین تهرانی پدر تنبک نوازی

استاد حسین تهرانی، نوازنده تنبک نواز و استاد مشهور ایرانی تمبک است. وی با اینکه در خانواده ای نه چندان مرفه بدنیا آمده بود و مشکلات مالی داشت ولی هرگز دست از تمبک نوازی برنداشت. استاد تمبک، حسین تهرانی در محضر استادان تنبک نوازی مانند کنگرلو، نواختن تمبک را یاد گرفت و از راهنمایی آنان بهره های فراوان برد.

ولی خود او استاد ابولحسن صبا را در فراگیری تنبک، استاد اصلی خود می داند.استاد حسین تهرانی کسی است که ساز تمبک را از ساز درجه دو بودن در موسیقی ایرانی و بی اهمیت بودن به سازی برجسته و مهم در موسیقی ما تبدیل کرد. تمبک نوازان مدیون او و زحمات بی دریغ او در جهت حفظ و اشاعه ساز تمبک هستند.. بعد از مرحوم تهرانی (بهمن رجبی ) با نوشتن کتاب برای دوره های ابتدائی، متوسط،عالی ، فوق عالی فن تنبک نوازی را تکمیل کرد.(مردان موسیقی ایران حبیب الله نصیری فر)

تنبک

ریشه نام تنبک از کجا گرفته شده است

دربارهٔ وجه تسمیه این ساز، هنوز یک رای نهایی حاصل نشده‌است.بهمن رجبی معتقداست که نام این ساز در اصل تنبک بوده و تبدیل آن به تمبک به دلیل قلب حرف «ن» ساکن به «م»، قبل از حرف «ب» است؛ مثل اتفاقی که در تلفظ واژهٔ «شنبه» می‌افتد.(تنبک و نگرشی به ریتم از زوایای مختلف نوشته بهمن رجبی ) اما گروهی دیگر اعتقاد دارند که صورت «تنبک» منشاء منطقی نداشته و به همین دلیل به اشتباه در میان مردم رواج یافته است.

اما در نوازندگی این ساز از تکنیک‌هایی به نام‌های «تُم»، «بک»، «پلنگ» و «ریز» استفاده می‌شود. بنابراین چندان چندان دور از ذهن  نیست اگر نامگذاری «تمبک» بر اساس همین اسامی صورت گرفته باشد. از دیدگاه زبان‌شناسان واژه Tambourine که در زبان‌های اروپایی برای تمبک به کار می‌رود از واژهٔ تنبور پهلوی ریشه گرفته شده‌است.تنبک تاکنون با ۲۳ نام خوانده شده که عبارنتد از:
دمبر-تنبک-تنبگ- تنبیک-تنتک-خمبک-دمل-دمبک-خوراژک-تمبک-تبنک-تبنگ-دمبرک-تنوک-خنبک-خمک-دمبال-دنبک-خمچک-دمبک -ضرب

ساختمان تنبک

بدنهٔ این ساز را در گذشته از جنس چوب، سفال و گاهی هم فلز می‌ساختند، لیکن امروزه از جنس چوب می‌سازند. تنبک از قسمت‌های زیر تشکیل شده است:

  • پوست
  • دهانهٔ بزرگ
  • تنه
  • گلویی (نفیر)
  • دهانهٔ کوچک (کالیبر)تنبک

سازهای ایرانی را بیشتر بشناسید

 

ویژگی هایی یک تنبک خوب

چوب ساز بایستی بدون گره و ترک باشد. بخصوص در مورد ساز تمبک، یک تکه بودن چوب بسیار مهم است. بعضی تنبک هایی که با چوب چند تکه ساخته می شوند در پوست اندازی مجدد دچار ترک می شوند.  از خرید سازهای خاتم کاری خودداری کنید.

تنبک از پنچ قسمت تشکیل شده است که مشخصات یک ساز این چنینی خوب را در این پنج قسمت شرح میدهیم
۱٫ پوست ۲٫ دهانه ی بزرگتر ۳٫ تنه ۴٫ نفیر یا گلویی ۵٫ کالیبر یا دهانه ای

پوست تنبک

پوست از حساس ترین قسمت های یک تمبک است و از جنس پوست بز میش بره آهو ماهی بز کوهی اسب است اما پوست کهنه بز یا میش بهتر است.
در صورتی که پوست تنبک در اثر گرما زیادتر از حد معمول خشک و کشیده شود حتی الامکان باید از آب زدن به آن خود داری کرد چرا که آب زدن اگر چه ممکن است به طور موقت پوست را خوش صدا کند ولی در اثر تکرار باعث خرابی و بد صدای آن می گردد لذا برای جلوگیری از این کار باید همیشه تنبک را در گرما وارونه روی زمین یا موزاییک گذاشت تا پوست به تدریج رطوبت زمین را جذب کند و احتیاجی به آب نداشته باشد.

دهانه ی بزرگ

در حقیقت همان دهانه گشاد یا فراخ ساز را تشکیل می دهد که پوست روی آن کشیده می شود.
اندازه ی قطر دهانه بزرگ یک میزان استاندارد نیست (بزرگی یا کوچکی). و از لحاظ شکل ظاهری شکل دایره است. دهنه شکم ضرب که بر آن پوست می کشند نصف طول دمبک است. قطر دهنه خارجی نفیر که تا حدی شبیه قیف است ۱۳ سانتیمتر، شکم طولش به اندازه طول گردن نفیر و محیط دور آن ۹۰ سانتیمتر است.

تنه

این قسمت از ساز کاسه طنین یا کاسه آکوی این ساز را تشکیل می دهد. تنه باید از رو عاج داشته باشد ولی از داخل صاف باشد(منظور از عاج شیارهای است که روی تنه به موازات دهانه بزرک ایجاد می شود.)

نفیر

قسمتی از بدنه ی این ساز  است که دارای قطر کمتری بسبت به تنه بوده و از آن باریکتر است که از یک طرف به تنه و از طرف دیگر به دهانه کوچک شیپور مانند ختم می شود. گردن یا نفیر یا گلویی به طول ۲۰ سانتیمتر و محیط آن ۳۰ سانتیمتر است. در تنبک های خوب طول نفیر و شکم و قطر دهنه مساوی است.

 

بهترین تنبک ها ساخت شیراز بود و اکنون نیز بیشتر زنهای چادر نشین اطراف شیراز به ساختن آن اشتغال دارند و آن را از چوب گردو و چوب دیگری از درخت های مخصوص فارس می تراشند.
برای ساخت تنبک معمولا از چوب درخت گردو-توت-افرا و چوبی معروف به جنگلی استفاده می کنند.

 

نوازندگان چیره دست این ساز

  • حسین تهرانی
  • امیر ناصر افتتاح
  • بهمن رجبی
  • نوید افقه
  • محمد اسماعیلی
  • جهانگیر ملک
  • ناصر فرهنگفر

و از قدما می‌توان از ابوالحسن صبا (معلمِ حسین تهرانی)، مسعود خان و عبدالله دوامی، نام برد.

 

اشتراک گذاری پست

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بازگشت به اخبار موسیقی ایران